Haber, Oyun, Sağlık, Tarifler ve Daha Fazlası | Bir Paragrafın Kelimelerinin Köklerini, Eklerini Ve Eklerin Çeşitlerini İnceleme

Bir Paragrafın Kelimelerinin Köklerini, Eklerini Ve Eklerin Çeşitlerini İnceleme

Resim bulunamadı

Genel Kültür

19 Eylül 2012

ekledi.

2 yorum yazıldı

2208 kez incelendi.

İsim ve fiillerin kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir.
Burada kök sözünü de açıklamakta fayda var.

Kök
Bir sözcüğün anlamı ve yapısı bozulmadan parçalanamayan en küçük parçasıdır. Köklerde yapım eki bulunmaz, ancak çekim eki bulunabilir.
Örneğin;

“Ağaçlarımız” sözcüğünde “ağaç”, sözcüğün, anlamlı ve parçalanamayan en küçük parçasıdır. “lar” çokluk ekidir; yani isim çekim ekidir. “-(ı)-mız” eki iyelik ekidir; yani isim çekim ekidir. Öyleyse bu sözcük yapım eki almamıştır, kök hâlindedir.

Kökler iki türde bulunur: İsim kökleri ve fiil kökleri.

“Baktı” sözcüğündeki kök “bak-” fiil kökü; “tuzluk” sözcüğünün kökü olan “tuz” isim köküdür. Sözcüğün köküyle, ek aldıktan sonraki şekli arasında mutlaka bir anlam ilgisi olmalıdır.

“Balıkçılık” kelimesinin ek ve köklerine “balık-çı-lık” şeklinde ayrılır. Yoksa “balık” kelimesi bölünüp de köküne “bal” denemez. Çünkü “bal” kelimesi ile “balık” kelimesi arasında anlamca bağlantı yoktur.

Sözcüğün yapım eki aldıktan sonraki durumuna gövde denir.

Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir. İlk yapım eki köke diğerleri gövdeye eklenir.

Çekim Ekiyle Yapım Ekinin Farkları
Çekim ekleri eklendiği sözcüğün anlamında bir değişiklik yapmaz; yapım ekleri ise anlamı, köke bağlı olmak şartıyla, değiştirir.

Örneğin; “Kitabı aradım.” cümlesindeki “kitap sözcüğü “sayfalardan oluşan ve okunan nesne” anlamındadır. “-i” hâl ekini alarak “kitabı” şekline geldiğinde de anlamı değişmemektedir.

“Kitapçı aradım.” cümlesinde ise “sayfalardan oluşan ve okunan nesne” olan “kitap” sözcüğü “-cı” yapım ekini alarak bu anlamını yitirmiş, “kitap satılan yer” anlamına gelmiştir. Yani “kitap”la bir anlam ilgisi vardır; ama yeni bir sözcük oluşmuştur.

Çekim ekleri bir sözcüğe yapım ekinden sonra eklenir. Yani önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. İstisnaları olsa da bu genel bir kuraldır.

 

Ek ve kök hakkındaki bu genel bilgilerden sonra şimdi eklerin önemlileri üzerinde durabiliriz

 

1. İsimden İsim Yapan Ekler

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir. Ancak bu sözcükler sıfat, zarf gibi görevlerde de kullanılabilir.

 

“Kira-lık ev vardır.

“Su-lu yemekleri çok sever.”

“İş-siz insanlara yardım-cı oluyordu.”

“Büyüyünce futbol-cu olacakmış”

“Sınıflara üç-er kişi alalım.”

 

2. İsimden Fiil Yapan Ekler

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türeten eklerdir.

 

“Bahçedeki çiçekleri su-la-dı.”

“Hastamız nihayet düz-el-di.”

“Arabanın çamurluğu eğri-l-di.”

“Dudağın kan-a-mış.”

“Çocuğunu görünce gözleri yaş-ar-dı.”

“Kulağına ne fıs-ıl-dadı?”

“Bugün çok gec-ik-tin”

“Sonbaharda yapraklar sar-ar-ır.”

 

3. Fiilden İsim Yapan Ekler

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan isim türeten eklerdir. Bunlar da cümlede sıfat, zarf görevlerinde kullanılabilir.

 

“Otobüs dur-ak-ları yenileniyor.”

“Ders çalış-mak için istek gerekir.”

“Asırlardır bir yığ-ın dertle uğraşıyoruz.”

“Evrenin mayası sev-gi değil midir?”

“Senin alın-gan olduğunu unutmuşum.”

“Dalgıçlar bat-an gemiyi arıyor.”

“Oku-yucu eserin kalitesini bilir.”

“Yaz-ı yaz-mak-ta ustalaşmıştı.”

“Artık elektriklerde kes-inti olmayacak.”

“Bu dağlar arsında geç-it var mı?”

 

SÖZCÜK TÜRLERİ (KELİME ÇEŞİTLERİ)

*Sözcüğün türü, o sözcüğün görevi ile ilgilidir.
*Sözcük türleri iki ana gruba ayrılır:
1- Ad ve Ad Soylular
Ad (İsim)
Adıl (Zamir)
Önad (Sıfat)
Belirteç (Zarf)
İlgeç (Edat)
Bağlaç
Ünlem

Fiil (Eylem)

*Sözcükler cümlede kullanılışlarına göre görev (tür) değiştirebilirler.

Bu elbise iyi olmuş. (Zarf)
İyi bir elbise almışsın. (Sıfat)

Burada önemli bir ayrıntıyı bilmemiz gerekiyor:

İsim-Fiil Farkı:

a) Bir kök “-mek, -mak” eki alabiliyorsa, bu kök fiildir.
b) Bir kökün olumsuzu yapılabiliyorsa, bu kök fiildir.

Gelmişsin : fiil (gelmek olur)
Maviymiş : fiil (mavimek olmaz)
Uçtu :fiil (Uçmak olur)
Güzeldi : isim (güzelmek olmaz)

İkiz kök:
*Hem fiil hem isim olarak kullanılabilen köklerdir.
Boya, gül, al, var

Elindeki boyayla duvarı boya.
………..İsim…………… fiil

Elimde tebeşir var. (İsim)
Yarın oraya var. (Fiil)

İSİM (AD):

*Varlıkları, kavramları, durumları… karşılayan sembollere, kelimelere “isim” denir.

İSİM ÇEŞİTLERİ:

A)Varlılara verilişlerine göre adlar:

1)Cins İsim (Tür adı):

  •  Aynı türden varlıklara verilen isimlerdir.

Balık, hamsi, masa, kuş, beşik,taş

  • Cins isim varlığın, bazen birini, bazen de hepsini karşılar.

Ağacı kesmişler. (Bir tek ağaç)
Ağaç yaşken eğilir. (Bütün ağaçlar)

  • Cins isimler, bazen özel isim olarak kullanılabilir.

Kaya Bey geldi.
Boncuk bugün rahatsız görünüyor.

2)Özel İsim:

  • Tek bir varlığı karşılayan isimlerdir.

İstanbul, Fenerbahçe, Tercüman, Türkçe, Aksiyon

  • Özel isimlerin ilk harfi büyük olur.

B)Varlıkların oluşlarına göre adlar:

1) Somut İsim:

  • Duyu organlarımızın herhangi biriyle algılayabildiğimiz kavramların isimleridir.

Taş, yıldırım, su, bulut, hava, elektrik…

2) Soyut İsim:

  • Duyu organlarımızla algılayamadığımız kavramların isimleridir.

Sevgi, kin, nefret, erdem, melek, cin…

C)Verildiği varlığın sayısına göre isimler:

1)Tekil İsim:

  • Sayı bakımından tek varlığı karşılayan isimlerdir.

Ev, insan, çiçek…

  • Sayılamayan varlıkların isimleri de tekil isim sayılır.

Un, şeker, su

2)Çoğul İsim:

  • Sayı bakımından birden fazla varlığı karşılayan isimlerdir.
  • Çoğul eki alırlar. (-ler, -lar)

örnek: evler, insanlar, çiçekler…

3)Topluluk İsmi:

  • Görünüşte tekil olduğu halde, birden fazla varlığı ifade eden isimlerdir.
  • Çoğul eki almadan çokluk bildirirler.

Halk, ordu, orman, sürü, meclis, deste…

Not: Topluluk ismi gibi görünen bazı isimler tekil isim olabilir.
Sınıf olarak sinemaya gittik. (Topluluk) Sınıfı süsledik. (Tekil)

İSİMLERDE KÜÇÜLTME:

  • İsimlerde küçültme “-cek, -cik, -ceğiz” ekleri ile yapılır.
  • Bu ekler isme farklı anlamlar katabilir.

Kulübecik, yüksek binaların arasında kalmıştı. (küçültme)
Kuzucuk nereye gitti? (sevgi)
Kadıncağız yere düştü. (acıma)

ZAMİR (ADIL):

  • İsim olmadıkları halde, ismin yerine kullanılan kelimelerdir.
  • Adların aldıkları çekim eklerini alabilirler.

Ahmet, bakkaldan ekmek aldı.
O, oradan onu aldı.

  • Tamlama kurabilirler. (Benim kalemim, öğrencilerin çoğu)
  • Zamirler, daha önce sözü edilen şeylerin yerini de tutabilirler.

Ali, eve yeni geldi. Buraya yeni geldi.

A) SÖZCÜK BİÇİMİNDEKİ ZAMİRLER:

1)Kişi (Şahıs) Zamiri:

  • Kişi adlarının yerini tutan zamirlerdir.

Ben, Sen, O, Biz, Siz, Onlar

Ben, sana demedim mi?
Siz yine bildiğinizi yapıyorsunuz.
O, bize hiç gelmedi.

Not: Ben ve sen kişi zamirleri ek alarak ses değişimine uğrayabilir.
Ben-e Sen-e
Bana Sana

Not: Kişi zamiri, ad tamlaması kurar ve yalnızca tamlayan olur.
Benim elbisem, senin çantan

Dönüşlülük Zamiri:
*“Kendi” kelimesi dönüşlülük zamiri olarak kabul edilmektedir.
*Kişi zamiriyle benzeşir. Farkı, iyelik eki alabilmesidir.

Arabayı kendi sürüyordu.
Bu tabloyu kendin mi yaptın?
Kendi evimi özledim.
O kampanyaya başkanın kendisi katılmadı.
Bu soruyu ben kendim çözdüm. (Pekiştirme amaçlı kullanılmış)

2)İşaret Zamiri:
*İsimlerin yerini işaret yoluyla tutan zamirlerdir.
Bu, Şu, O, Bunlar, Şunlar, Onlar, Öteki, Beriki, Bura, şura, Ora

Bu, bizim en büyük idealimiz.
Şunu hala almadılar.
Onlarda düzensizlikler var.
Ötekini sen çöz.
Böylesi görülmemiştir.
Buranın yazı bir başka olur. (Tamlama kurmuş)
Kapının şurası kırılmış. (Tamlama kurmuş)

Not: İşaret zamirinden sonra isim gelirse, işaret sıfatı olur.
Bu maç berabere biter. (İşaret sıfatı)

Not: O ve Onlar kelimeleri insan için kullanılırsa, “Şahıs Zamiri”;
İnsan dışında varlıklar için kullanılırsa, “İşaret zamiri” olur.
Onlar memleketlerine gittiler. (Şahıs zamiri)
Onlar yıkanmadan salataya doğranmaz. (İşaret zamiri)
O, lavabo açmaya yarayan bir alettir. (İşaret zamiri)
O, profesyonel bir sporcuydu. (Şahıs zamiri)

3)Belgisiz Zamir:
*Yerini tuttuğu ismin özelliklerini tam olarak karşılayamayan (belirsiz bir şekilde karşılayan) zamirlerdir.
Herkes, Kimi, Kimse, Kimisi, Biri, Birçoğu, Tümü, Çoğu, Azı, Hepsi, Bazısı, Birazı, Başka, Şey

Herkes, onun yaptıklarına güldü.
Kimisi tatlıyı sevmez.
Alınanların birçoğu telef olmuştu.
Tümünün içleri doldurulacak.
Öğrencilerin hepsi bu yarışmaya katılacak.
Başkaları bu işi daha iyi yapardı.

Not: Belgisiz zamirden sonra isim gelirse, belgisiz sıfat oluşur.
Bazı insanlar espriyi sevmez.
Çoğu öğrenci kolay yoldan sınıf geçmeye çalışır.

4)Soru Zamiri:
*Soru yoluyla isimlerin yerini tutan sözcüklerdir.
*Soru zamirleri cevap olarak isim yada isim soylu sözcükleri buldurur.
Kimi, Kim, Neye, Nerede, Nereden, Hangisi, Kaçı, Ne, Kaça…

Pazardan ne aldın?
Dün akşam nereye gittiniz?
Arkadaşın nerede oturuyor?
Bunu sana kim yaptı?
Öğrencilerin kaçı iyi aldı?
Hangisi bizimle gelecek?

Not: Soru zamirinden sonra isim getirilirse, soru sıfatı olur.
Ne konuda yardımcı oldu?
Kaç elbisen var?
Bu kazak kaç lira eder?

Not: “Ne” kelimesi niçin anlamında kullanılırsa, soru zarfı olur.
Ne geldin, buralara?

B) EK BİÇİMİNDEKİ ZAMİRLER:

1) İyelik Ekleri (İyelik Zamirleri):

  • Bir varlığın yada kavramın kime, neye, kaçıncı kişiye ait olduğunu bildiren eklere iyelik zamiri denir.
  • Bu ekler “benim, senin, onun, bizim, sizin, onların” kelimelerinin anlamını karşılar.

Kalem-im,-in,-i,-imiz,-iniz,-leri

  • Bu ekler aynı zamanda tamlanan ekleridir.

Bizim arabamız daha yeni.
Kalemim yazmaz oldu.
Eviniz çok güzelmiş.

Not: İyelik ekleri ile tamlama kurulduğunda; eğer anlam belirsizliği olmuyorsa, tamlayan durumundaki zamir düşürülebilir.
(Benim) Elbisem kirlendi.
(Onun, Kendi, Ali’nin vs.) Kardeşi henüz bulunamadı. (Parantez içindekilerden herhangi biri mutlaka getirilmelidir)

2) İlgi Zamiri: (-ki)
*Adarlın yerini tutan –ki ekidir.
*Bu ek, isim tamlamasında, tamlanan ismin yerini tutarak, tamlayana eklenen ek durumundadır.

Benim tişörtüm kirli, seninkini giyebilir miyim? (-ki=tişört)
Bizim tarlamız, sizinkinden daha geniş. (-ki=tarla)

Not: Bu eki sıfat yapan –ki ve bağlaç olan ki eki ile karıştırmamak gerekir.
Yarınki toplantıda görüşürüz. (Sıfat yapan –ki) (Bitişik yazılır)

Çalış ki, sen de iyi bir bölümü kazanasın. (Bağlaç olan ki) (Çoğu zaman ayrı yazılır.
Bitişik yazıldığı durumlar: Halbuki, çünkü, mademki, oysaki, belki…)

SIFAT (ÖNAD):

*Varlıkları niteleyen yada belirten sözcüklere sıfat denir.

*Bir sözcüğün sıfat olabilmesi için;
a)Mutlaka bir isimden önce gelmesi ve tamlama kurması gerekir.

Mutlu yarınlar bizim olacak.

Mavi gömleğimi daha çok seviyorum.

Üçgen vücutlu olmak isterdim.

Sınava kırk öğrenci katıldı.

Bazı insanlar bencil olur.

Hangi yürek dayanır bu acıya?

Şu adam da gelmedi hala.

b)Çekim eki almaması gerekir.

Soğuklar bir süre daha devam edecekmiş. (Sıfat değildir. Çekim eki almış.)
Yeşiller giymiş üzerine. (Sıfat değildir. Çekim eki almış.)
Bunlara daha sonra “adlaşmış sıfat” diyeceğiz.

İstisna: İyelik eki alan sıfatlar bulunabilir.
Güzelim araba mahvolmuş.

İstisna: Sıfatın isimden önce gelmediği durumlar bulunabilir.
Okulumuzun bahçesi oldukça genişti. (Geniş sözcüğü sıfat kabul edilebilir. Çünkü, okulumuzun bahçesini nitelemiştir.)

Not: Sıfat olan sözcük tek başına kullanıldığında, isim yada zamir gibi farklı bir sözcük türünden olabilir.

Not: Bir sıfat birden fazla ismi niteleyebilir.
Çarşıdan, ucuz elma, portakal, havuç aldım.

Not: Birden fazla sıfat bir ismi niteleyebilir.
Temel, mavi gözlü, sarı saçlı, yakışıklı bir gençti.

Not: Sıfat ile nitelediği ismin arasına noktalama işareti konmaz. Ancak, istisna olarak, birden fazla sıfat, bir ismi niteleyeceği zaman, sıfatlardan sonra virgül kullanılabilir.

SIFAT ÇEŞİTLERİ:

A)NİTELEME SIFATLARI:

*Varlıkların renklerini, biçimlerini, durumlarını bildiren sıfatlardır.
*İsme sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verirler.

Kınalı koyunu görünce, köyü hatırladım.
Mor gözlerle etrafına bakıyordu.
Uzun paragraflar zor anlaşılıyor.
Yeşil ördek gibi daldım göllere.

B)BELİRTME SIFATLARI:

*Varlıkları çeşitli yollarla belirten sıfatlardır.

1)İşaret (Gösterme) Sıfatı:
*İsmin bildirdiği varlığı, işaret yoluyla belirten sıfatlardır.
Bu, Şu, O, Öteki, Beriki, Öbür, Öyle, Şöyle, Böyle, Diğer…

*“Bunlar, Şunlar, Onlar” sözcükleri sıfat olarak kullanılmaz. Çünkü çekim eki almışlardır.

Bu bahaneleri çok duyduk.
Şu adamı bir yerden hatırlıyorum.
Öteki daireye bakıp, karar verelim.
Bir daha öyle kelimeler kullanma.
Bu soruyu diğer öğrencilere de soralım.

*Şunu bir yerden hatırlıyorum.
Ötekine bakıp karar verelim.
Bu cümlelerdeki “Şunu” ve “Öteki” kelimeleri işaret zamiri olur. Çünkü sonrasında isim gelmemiş.

Not: Sözcük türlerini bulurken noktalama işaretlerine dikkat etmeliyiz.
Bu, adam değil. (İşaret zamiri)
Bu adam, değil. (İşaret sıfatı)

Not: “İşte” kelimesi de işaret sıfatı olarak kullanılabilir.
İşte hendek, işte deve….

2)Sayı Sıfatı:
*Varlıkları nicelik (sayısal özellikleri) yönüyle belirten sıfatlardır.
*Asıl sayı sıfatı, Sıra sayı sıfatı, Kesir sayı sıfatı, Üleştirme sayı sıfatı olmak üzere dörde ayrılır.

Bir elma (Asıl sayı sıfatı, varlığın kaç tane olduğunu bildirir. Doğal sayılarla ifade edilir.)
Birinci elma (Sıra sayı sıfatı, varlığın sırasını bildirir.)
Yarım elma (Kesir sayı sıfatı, varlığın sayısını kesir sayıları kullanılarak bildirir.)
Birer elma (Üleştirme sayı sıfatı, varlığın kaçar ayrıldığını bildirir.)

Son elma (Sıra sayı sıfatı)
İlk elma (Sıra sayı sıfatı)
Çeyrek elma (Kesir sayı sıfatı)

Not: “Bir” sözcüğü asıl sayı sıfatı olarak da, belgisiz sıfat olarak da kullanılabilir.
Bir elma yedim. (Asıl sayı sıfatı)
Bir gün sen de anlarsın. (Belgisiz sıfat)(Herhangi anlamında kullanılmış)

*Her soruda sözcüğün sıfat özelliğini gösterip, göstermediğine dikkat edilmeli.
Yarışmaya sekiz öğrenci katıldı. (Asıl sayı sıfatı)
Kardeşim üçüncü oldu. (İsim)

3)Belgisiz Sıfat:
*Belirttikleri ismin özelliklerini tam olarak veremeyen sıfatlardır. Belirsizlik söz konusudur.
Her, hiçbir, birkaç, bütün, kimi, birtakım, nice, başka, birçok, tüm, az, çok, bazı

Az zamanda, çok işler başardık.
Her insan ölümlüdür.
Bütün paramı onun için harcadım.
Başka kalem kullanmalısın.
Nice gün oldu, dönmedi.
Kimi zaman o da beni anlayamaz.

*Bazıları tembel olur. (Belgisiz zamir)

4)Soru Sıfatı:
*Varlıkları soru yoluyla belirten sıfatlardır.
Nasıl, kaç, hangi, ne kadar, kaçıncı, kaçar, ne

Nasıl bir araba bakmıştınız?
Kaç öğrenci ödevini yapmadı?
Bu bilgiyi hangi kitaptan öğrendin?
Ne kadar elma yedin?
Kaçıncı koltuk size ayrılmıştı?
Yarışmayı kaçar puanla bitirdiniz?
Daha önce ne iş yapıyordun?

*Kaçı ödevini yapmadı? (Soru Zamiri)
Hangisi çalışmaya gelmedi? (Soru Zamiri)

C)UNVAN SIFATLARI:

*İnsanların rütbesini, lakabını yada sosyal durumunu bildiren sözcükler, isimle beraber kullanılırsa, unvan sıfatı olur.
*İstisna olarak unvan sıfatları isimden önce de, sonra da gelebilir.

Gazi Mustafa Kemal, Ümit Bey, Sevda Hanım, Yüzbaşı Recep, Atilla Dayı, Kel Mahmut

Not: Unvan sıfatları çoğu zaman büyük harfle başlar. Yazım ile ilgili ayrıntıya imla kurallarında girilecektir.

SIFATLARDA PEKİŞTİRME:

*Sıfatlarda pekiştirme, anlatımı çekici hale getirmek, anlamı kuvvetlendirmek için çeşitli yollarla yapılır:
a) Pekiştirilecek sözcüğün ilk ünlüye kadar olan kısmı (ünlü dahil) alınır. “p,r,s,m” harflerinden uygun olan biri getirilir. Daha sonra sözcüğün tamamı yazılır.

Sarı >> Sa-p-sarı
Beyaz >> Be-m-beyaz
Temiz >> Te-r-temiz
Katı >> Ka-s-katı

b) İlk maddeye ek olarak, “p,r,s,m” harflerinden sonra “e,a” harflerinin getirilmesi ile oluşur.

Sağlam >> Sa-p-a-sağlam
Yalnız >> Ya-p-a-yalnız

c) İkilemelerle pekiştirme yapılabilir.

Kara kara bulutlar
Yüce yüce dağlar
Uzun uzun kavaklar

d) “mi” soru edatı ile pekiştirme yapılabilir.

Güzel mi güzel araba
Hoş mu hoş koku
Geniş mi geniş oda

e) Kuralsız olarak gerçekleşen pekiştirmeler vardır.

Darmadağınık, Karmakarışık

SIFATLARDA KÜÇÜLTME:

*Sıfatlarda küçültme, -cik, -ce, -cek, -imsi, -imtrak, -su, ekleriyle yapılır.

Ufacık ev
Derince çukur (Dikkat edin, derine yakın ama derin değil!!!)
Büyücek oda
Yeşilimsi örtü
Sarımtrak gömlek
Çocuksu yüz

SIFATLARDA ADLAŞMA (ADLAŞMIŞ SIFAT)

*Sıfatlarda adlaşma birkaç şekilde oluşabilir:
a) Sıfat tamlamasında isim düşürülerek oluşabilir. Böyle durumlarda sıfat ismin yerini tutar.
Genç, hızla yanıma yaklaştı. (Genç adam)
Mavi, sevmediğim bir renktir. (Mavi renk)

b) Sıfat durumundaki kelimeye, çekim ekleri getirilerek oluşabilir.
Yoksullara yardım etmeyi severdi. (Yoksul insanlara)
Kısaları şuraya ayır. (Kısa parçaları)

c) Sıfatla isim arasına noktalama işareti getirilerek oluşabilir.

Yaşlı, hizmetçiyi yanına çağırdı.
Genç, adama yalvarıyordu.

ZARF (BELİRTEÇ)

  • Fiilleri, fiilimsileri, sıfatları yada kendi türünden sözcükleri anlamca etkileyen sözcüklerdir.
  • Çekim eki almazlar. (Zaman zarfı hariç) Alırlarsa adlaşırlar.

 

  • Zarfların Fiilleri Nitelemesi;

Hızlı yürüyorsun.

  • Zarfların Fiilimsileri Nitelemesi;

Hızlı yürürken düştü. (Yürürken zarf-fiildir. Yani fiilimsidir.)

  • Zarfların Sıfatların Derecesini Bildirmesi;

En güzel araba. (Burada “en” kelimesi “güzel” sıfatının derecesini bildirdiği için zarf olur.)

En güzel, daha güzel, pek güzel, çok güzel, gayet güzel

  • Zarfların yine Zarfların Derecesini Bildirmesi;

Çok hızlı yürüyorsun.

En hızlı, daha hızlı, pek hızlı, çok hızlı, gayet hızlı

  • Görüldüğü gibi zarflar, fiilleri ve fiilimsileri niteleyebilir; sıfat ve zarfların derecesini bildirebilir.
  • Derece bildiren zarflara “derecelendirme zarfı” da denmektedir.

ZARF ÇEŞİTLERİ:

1) Durum (Hal) Zarfı:
*Fiillerin, fiilimsilerin durumunu, niteliğini bildiren zarflardır.
* Nasıl?” sorusuna cevap verirler.

Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden. (Nasıl çıkacaksın?)
Bebek mışıl mışıl uyuyor. (Nasıl uyuyor?)
Malzemelerini düzenli kullanır. (Nasıl kullanır?)
Anlayabilmem için yavaş konuş. (Nasıl konuş?)
Ucuz gördüklerini aldı. (Nasıl gördüklerini?)
Öfkeyle kalkan, zararla oturur. (Nasıl kalkan?, Nasıl oturur?)

Not: Zarfın, etkilediği kelimeden hemen önce gelmesi şart değildir.
Güzelce yerine oturdu. (araya “yerine” kelimesi girmiş.)

Not: Bazı durum zarfları “niçin?” sorusunun cevabı olabilir.
Coşkusundan, yere göğe sığmıyordu.

Not: Olasılık, kesinlik veya dilek bildiren kelimeler durum zarfı olarak ele alınabilir.
Belki o da bir gün beni anlar.
Onu mutlaka görmeliyim.

2) Zaman Zarfı:
*Fiilin yada fiilimsinin gerçekleştiği zamanı bildiren zarflardır.
* “Ne zaman?, Ne zamandan beri?, Ne zamana kadar?” Sorularına cevap verirler.

Hemen yanıma gel.
Artık ÖSS’ye daha ciddi hazırlanacağım.
Yarın, hepimiz için daha iyi olacak.
Biz eskiden, su içerdik testiden.
Daha yanıma uğramadı.

Not: Zaman bildiren sözcük, eylemi etkilemeden kullanılırsa, “isim” olur.
Yaz mevsimi kurak geçeceğe benziyor.
Gecenin karanlığı bizleri korkutuyordu.

Not: Zaman zarfları diğer zarflardan farklı olarak hal eki alabilirler.
Sabah-tan yola çıkacağız.
Akşam-a, gideceğimiz yere varırız.

3) Yer-Yön Zarfı:

  • Eylemin genellikle yönünü belirten zarflardır.
  • “Nereye?” sorusuna cevap veren “ileri, geri, içeri, dışarı, aşağı, yukarı, öte, beri” sözcükleri yer-yön zarfı kabul edilir.
  • Bu tür zarfların hal eki almaması gerekir. Alırlarsa adlaşırlar. Bazen de sıfat olarak karşımıza çıkabilirler.

Misafirler yukarı çıktı. (Yer-yön zarfı)
Masayı geri çekelim. (Yer-yön zarfı)
İleri git de, biz de oturalım. (Yer-yön zarfı)

Aşağısı beni korkutuyor. (isim)
İçeriye alalım. (isim)

Aşağı yoldan gidelim. (sıfat)
Geri vitese alıp, gaza bastı. (sıfat)

Not: “Sağa-sola” kelimeleri yer-yön bildiriyor gibi görünse de, ek aldıkları için yer-yön zarfı sayılmazlar.

4)Azlık-Çokluk (Miktar) Zarfı:

  • Miktar veya derecelendirme bildiren zarflardır.
  •  “Ne kadar?” sorusuna cevap verirler.

Bu sınava çok çalıştık.
Verileni az görmeni kabul edemem.
Biraz gelebilir misin?
Daha güzel insanlarla beraberim. (Derecelendirme yapmış.)
En yavaş yürüyen oydu. (Derecelendirme yapmış.)
Daha yaşlısını görmedim. (Derecelendirme yapmış.)
Pek sevimli bir çocuk olmuş. (Derecelendirme yapmış.)
Gayet samimi bir ortam oluştu. (Derecelendirme yapmış.)
Oldukça kolay bir sınavdı. (Derecelendirme yapmış.)

Az zamanda çok mesafe aldı. (Sıfat)
Azı, bizim yaptıklarımızı fark etti. (Zamir)

5) Soru Zarfı:

  •  Zarfları bulmak için kullandığımız “Nasıl?, Ne zaman?, Ne kadar?, Nere(ye)?, Niçin?, Niye?” gibi soru kelimeleri fiili yada fiilimsiyi etkilediğinde soru zarfı olur.

Bugünlere nasıl geldiniz?
Son kitabı ne zaman çıkmıştı?
Bunları bana niçin yapıyorsun?
Maça girebilmek için ne kadar beklediniz?
Bu saate kadar neden uyumadınız?

  •  “Ne” sözcüğü “niçin” anlamında kullanılırsa soru zarfı olur.

Ne bakıyorsun yüzüme?

  • “Neden” sözcüğü “neyden” anlamında kullanılırsa, soru zamiri olur.

Bu çorbayı neden yapmışlar?
(Cevap mercimekten ise: Soru zamiri
Cevap acıktıkları için ise: Soru zarfı olur.)

EDAT (İLGEÇ)

  • Kendi başlarına anlamı bulunmayan; başka söz yada söz öbekleri ile birlikte kullanılarak anlam kazanan sözcüklerdir.
  • Farklı anlamlarda kullanılabilirler.
  • Cümlede belli anlam ilgileri kurmaya yararlar.
  • Eklendiği sözcük ile birlikte sıfat, zarf gibi görevlerde kullanılabilirler.Yani anlam ve görevi cümle içinde belirir.
  • Genelde kendilerinden önceki kelimeye hal eki ile bağlanırlar.
  • Cümleden çıkarıldıklarında, cümlenin anlamı bozulur.

BAŞLICA EDATLAR:
İle, yalnız, ancak, gibi, mi, için, sanki, üzere, -e göre, -e kadar, -e doğru, -e karşı
-e karşın, -e rağmen, -e dek, -e değin, -den sonra, -den önce, -den yana, -den dolayı, -den beri, -den başka

Maçı babamla seyrettim.
Yalnız kendini düşündün.
Bilgileri ancak sana verebilirim.
İşim bitti gibi.
Bana göre doğru yapmadın.

Önümüzdeki haftadan sonra işe başlarsın.
Pazardan önce bu işi bitirmeliyim.
Dünden beri başımda bir ağrı var.
Senden yana korkum yok.
Acıya rağmen adım atabiliyorum.

BAĞLAÇ:

  • Kendi başlarına anlamı bulunmayan; sözleri, sözcük öbeklerini, bazen de cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir.
  • Cümleden çıkarıldıklarında, cümlenin anlamı bozulmaz fakat, daralabilir.
  • Bazen anlamlı sözcükler de kendi anlamını yitirip, bağlaç olarak kullanılabilir.

BAŞLICA BAĞLAÇLAR:
Ve, veya, yahut, ile, ama, fakat, oysa, lakin, dahi, yada, ancak, çünkü, belki, meğer, yani, zira, yoksa, ayrıca, öyleyse, bile, ise, üstelik, yalnız, örneğin, nitekim, hatta, halbuki, ne var ki, mesela, ki, de, mademki
ya……….. ya…………. , ne…………… ne……………. ,
hem…………. hem……….. , ister…………. İster………….. ,
gerek………… gerek…………… , …………..olsun ……………olsun

Son kez baktı ve ilerledi.
Sen gel veya gelme, biz gideceğiz.
Anahtar, Ahmet yahut Ali’de olmalı.
Pazardan elma ile portakal aldık.
Yemek isterim ama midem ağrıyor.
Koştum, fakat, yetişemedim.
Beni sevmezdi, oysa ben onu çok severdim.
Biraz tembeldir, lakin, iyi çocuktur.
Sinemaya Ahmet dahi gelmedi.

BAZI ÇOK KULLANILAN EDAT VE BAĞLAÇLARIN İNCELENMESİ

İLE:

*Edat, Bağlaç, Zarf olarak kullanılabilir.
*Kendinden önceki sözcüğe bağlanıp, “-le, -la, -yle, -yla” şeklini alabilir.

İle: “ve” anlamında kullanılırsa, “BAĞLAÇ” olur.
Gelmesiyle gitmesi bir oldu.
Ahmet ile Hasan sinemaya gittiler.
Kalemle kağıdı al; yazmaya başla.

İle: “araç, vasıta” yada “birliktelik” anlamı katarsa, “EDAT” olur.
Ankara’ya uçakla gideceğiz. (vasıta)
Maçı arkadaşlarla seyrettik. (birliktelik)
Lütfen, ekmeği bıçakla kesin. (araç)
Haberi anonsla tüm halka duyurdu. (vasıta)

İle: “durum” bildirip, “nasıl?” sorusuna cevap veriyorsa, “ZARF” olur.
Topa hızla vurdu.
Öfkeyle yerinden kalktı.

YALNIZ:

Yalnız: “sadece” anlamında kullanılırsa, “EDAT” olur.
Geride kalan yalnız sen değilsin.
Bu soruyu yalnız o çözebilir.

Yalnız: “ama, fakat” anlamındaysa, “BAĞLAÇ” olur.
Bu araba güzel, yalnız, çok pahalı.
Bu tür eserleri okurum; yalnız pek anlayamam.

Yalnız: “ismi nitelerse” , “SIFAT” olur.
Ona, “Yalnız Kovboy” diyorlardı.
Yalnız insanlara, sahip çıkmalıyız.

Yalnız: “fiili nitelerse” , “ZARF” olur.
Ölüme bile yalnız gitti.

Yalnız: “Tek başına kullanılıp”, “İSİM” olabilir.
Yıllardır, yalnızım.

GİBİ:

*Gibi, benzetme, karşılaştırma, olasılık, hemen anlamları katabilir.
*Sıfat, zarf, isim olarak kullanılabilir.

Buz gibi havada dışarı mı çıkılır? (Benzetme, Sıfat)
Yapılan yemeği kurt gibi yedik. (Benzetme, Zarf)
Onun gibi çalışkan olmak isterdim. (Karşılaştırma, Sıfat)
İyice yıkayınca sakız gibi oldu. (Benzetme, Zarf)
Artık kış geldi gibi. (Olasılık, Edat)
Onun gibisini az bulursun. (İsim)
Güreşçi rakibini tuttuğu gibi yere yıktı. (Hemen, Zarf)

ANCAK:

Ancak: “sadece” yada “olsa olsa” anlamında kullanılırsa, “edat” olur.
Bu yaptıklarına ancak o katlanır. (sadece)
Ancak, ona inanırım. (sadece)
Bu kömür ancak bir ay yeter. (olsa olsa, en fazla)
Bu araba ancak onbeşbin lira eder. (olsa olsa)

Ancak: “ama, fakat” anlamında kullanılırsa, “BAĞLAÇ” olur.
Çok anlattım, ancak anlamadı.

Ancak: “henüz, şu an” anlamında kullanılırsa, “ZARF” olur.
Ne bakıyorsun, ancak gelebildim.

DOĞRU:

Doğru: “yönelme” bildirirse “EDAT” olur.
Eve doğru gidiyordu.

Doğru: “ZARF” olarak kullanılabilir.
Otobüsten inince, doğru okula git.

Doğru: “SIFAT” olarak kullanılabilir.
Doğru söze ne söylenir.

Doğru: “İSİM” olarak kullanılabilir.
Doğru, o da bizimle gelmişti.
Buna, doğru parçası denir.

BAŞKA:

Başka: “hariç” anlamında kullanılarak “EDAT” olur.
Fuzuli’den başka tüm şairler bu konuyu ele aldı.

Başka: “SIFAT” olarak kullanılabilir.
Başka insanları da düşünmek zorundayız.

Başka: “ZAMİR” olarak kullanılabilir.
Başkası, bu iyiliği yapmazdı.

Başka: “ZARF” olarak kullanılabilir.
Bıktım senin başka başka konuşmalarından.

DE:

  • De, “gibilik, eşitlik, katılma, pekiştirme, dahi, bile, istek vb.” anlamlar katar.
  • Bağlaç olan “de” kelimeden ayrı olarak yazılır.

Ben de güvenemez oldum. (dahi, bile)
Konuş da ne olduğunu anlayalım. (istek)
Hazırlanacak da, biz de gideceğiz. (İğneleme)
Toplantıya Mine de geldi. (diğerleri gibi anlamı katmış.)
Gitmem de gitmem diyordu. (pekiştirme.)

Not: Hal eki olan –de, kelimeye bitişik yazılır, bulunma ve yer bildirir.
Ahmet’te kalem de var.

Okulda kurallara uyardı.

ÜNLEM:

  • Kendi başına anlamı olmayan; sevinç, korku, heyecan, kızma, şaşma, acı, ürperme gibi duygular içeren yada seslenme bildiren sözcüklerdir.

Ah!Ben ne yaptım böyle. (Pişmanlık)
Ah ah! (Özlem)
Öf! Bu ne koku. (İğrenme)
Öf be! (Kızma)
Vah vah! (Acıma)
Eyvah! (Korku,şaşma)
Oh be! (Rahatlama)
Ay! (Canı yanma)
Ey! (Seslenme)
Hey! (Seslenme)
Hişt! (Seslenme)
Bravo! (Seslenme)
Aman! (Şaşırma)
Vay vay! (İğneleme)
Tüh! (Pişmanlık)
Eh! (Fena değil)
Of! (Canı sıkılma)
Yoo! (Kabul etmeme)

  • Farklı türdeki sözcüklerde ünlem olarak kullanılabilir. Burada ses tonu önem kazanır.

Yaşa! Var ol!
Vatandaşlarım!
Yandım!
Dur!
Sus!
Yandım!
Arkadaş!
Güzel!
Yaşasın!
Sen!
Ya Rabbim!
Allah Allah!

  • Ünlem kelimeleri ek alıp, isim olarak kullanılabilir.

Ahı tuttu, adamın.

Etiketler: , ,

Bu yazı için 2 yorum yapıldı:

  1. muharrem diyor ki:

    bune ya kısa dedik upuzun

  2. NEJLA diyor ki:

    ben sizden ne istiyourm sizbana ne veriyorsunuz kardeşim ben sizden bir paragrafın eklerine ayrılması istemiştim siz bana ekleri öğretiyorsunuz

Yorum Yaz